Τι βλέπω;

Σίγουρα δεν μπορούμε σήμερα να δούμε κάτι από τους αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες, εκτός αν επισκεφτούμε αρχαιολογικά μουσεία, στα οποία μπορούμε να θαυμάσουμε αγγεία, γλυπτά και άλλα αντικείμενα που σχετίζονται με αυτούς ή αν πάμε στον αρχαιολογικό χώρο της Αρχαίας Ολυμπίας. Ωστόσο, μπορούμε να τους φανταστούμε και να δημιουργήσουμε εικόνες στο μυαλό μας.

Οι αγώνες πραγματοποιούνταν στην Ολυμπία (δυτική Πελοπόννησος) κάθε 4 χρόνια, μετά την πρώτη πανσέληνο του θερινού ηλιοστασίου, και ήταν υψίστης σημασίας για τους Έλληνες, οι οποίοι συνέρρεαν από όλες τις πόλεις- κράτη του ελληνικού κόσμου, από τη Σικελία έως τη Μικρά Ασία και από τη Μαύρη Θάλασσα έως την Αίγυπτο.  Εκεί λοιπόν χτυπούσε η καρδιά της Ελλάδος για πάνω από 1200 χρόνια. Οι αθλητές και οι προπονητές έπρεπε να βρίσκονται στην Ολυμπία ένα μήνα πριν τους αγώνες, ώστε να παρουσιαστούν στους άρχοντες της Ήλιδας, να καταγραφούν στα μητρώα και μετά να προπονούνται υπό την επιτήρηση των κριτών. Αν καθυστερούσαν να φτάσουν, αποκλείονταν από τους αγώνες. Κατά το μήνα αυτόν πραγματοποιούνταν κάτι σαν προκριματικοί αγώνες, οι ικανότεροι προκρίνονταν για τους Ολυμπιακούς Αγώνες και κατατάσσονταν σε συγκεκριμένες κατηγορίες. Οι απόσυρση αθλητών που είχαν προκριθεί επέφερε χρηματική ποινή. Την ευθύνη για τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων είχαν οι ελλανοδίκες, ένα αξίωμα αρχικά κληρονομικό και ισόβιο, αλλά αργότερα αιρετό ανά ολυμπιάδα (το διάστημα ανάμεσα στη λήξη των αγώνων και τους επόμενους, το οποίο λειτούργησε ως μέτρο χρονολόγησης των Ελλήνων, αντικαθιστώντας σταδιακά τις τοπικές χρονολογήσεις). Οι ελλανοδίκες συνήθως εκλέγονταν με κλήρο και περνούσαν δεκάμηνη εντατική εκπαίδευση. Οι βοηθοί των ελλανοδικών ήταν οι αλυτάρχες ή αλύτες (κάτι σαν αθλητική αστυνομία), οι ραβδούχοι, οι θεήκολοι (υπεύθυνοι θυσιών), οι μάντεις, οι ιερείς, οι ξυλείς (για τα ξύλα των θυσιών), οι γραμματείς (για τα πρακτικά), οι σπονδοφόροι (αγγελιοφόροι της έναρξης των αγώνων και της εκεχειρίας σε όλη την Ελλάδα) οι εξηγητές (ενημέρωναν επισκέπτες για αγωνίσματα και τελετουργίες) και πολλοί ακόμα εθελοντές.

Οι αγώνες ξεκινούσαν με την ορκωμοσία των αθλητών και ελλανοδικών μπροστά από το άγαλμα του ορκίου Διός, ακολουθούσαν οι αγώνες και η τελευταία μέρα ήταν αφιερωμένη στη στέψη των αθλητών, ενώ θυσιάζονταν 100 βόδια προς τιμήν του Δία. Παράλληλα, είχε ήδη τεθεί σε εφαρμογή η ιερή εκεχειρία, η οποία πρώτα, είχε διάρκεια ενός μήνα και αργότερα τριών μηνών. Ξεκινούσε με την αναγγελία των αγώνων, και πέραν της ιερής της σημασίας, εξασφάλιζε την ασφαλή προσέλευση αθλητών, θεατών και άλλων εμπλεκομένων με τους αγώνες στην Ολυμπία. Επί εκεχειρίας, απαγορευόταν αυστηρά κάθε εχθροπραξία και η εκτέλεση θανατικών ποινών ή διακίνηση ενόπλων στην περιοχή της Ηλείας. Η παραβίαση της εκεχειρίας από τον αθλητή ή την πόλη, σήμαινε και τον αποκλεισμό τους από τους αγώνες.

Οι αθλητές ήταν μόνο άνδρες, εκτός από την περίπτωση των ιππικών αγώνων, κατά τους οποίους δε διαγωνιζόταν ο ηνίοχος, αλλά ο ιδιοκτήτης των αλόγων που μπορεί να ήταν γυναίκα. Τους αγώνες μπορούσαν να παρακολουθήσουν όλοι (Έλληνες, ξένοι, δούλοι), εκτός από τις -παντρεμένες κυρίως- γυναίκες, για τις οποίες η είσοδος στο ιερό επιτρεπόταν μετά τη λήξη των αγώνων. Έως τότε, επιτρεπόταν να παρακολουθούν μόνο από έναν μακρινό λόφο.

Οι πρώτοι αγώνες περιλάμβαναν μόνο αγωνίσματα δρόμου και ολοκληρώνονταν σε μία μέρα. Με τα χρόνια και μέσα στους αιώνες, εντάχθηκαν και άλλα αθλήματα και οι μέρες αυξήθηκαν. Η καρδιά των αγώνων βρισκόταν στο στάδιο, του οποίου ο στίβος έχει μήκος 192,27μ. και αποτελούσε μονάδα μέτρησης αποστάσεων, ενώ τα πρανή του σταδίου χωρούσαν έως και 45.000 θεατές. Τα αθλήματα χωρίζονταν σε δύο βασικές κατηγορίες: α) τα γυμνικά, με τους αθλητές εντός του σταδίου να είναι γυμνοί και β) οι ιππικοί αγώνες που πραγματοποιούνταν στον ιππόδρομο. Μέσα στους αιώνες, τα αθλήματα των αγώνων που καθιερώθηκαν ανήκαν σε 8 βασικές κατηγορίες. Πρώτη και κυριότερη ήταν τα αγωνίσματα δρόμου. Σε αυτά περιλαμβάνονταν το Στάδιο (αγώνας ταχύτητας), ο Δίαυλος (αγώνας ταχύτητας 1200 ποδιών), ο Δόλιχος (αγώνας αντοχής) και ο Οπλίτης (αγώνας ταχύτητας 2 έως 4 σταδίων, με τους αθλητές να φορούν πανοπλία). Δεύτερη κατηγορία ήταν το άλμα εις μήκος, το οποίο πραγματοποιείτο σε σκάμμα με βατήρα και άμμο και ο αθλητής δεν έτρεχε για να πάρει φόρα, αλλά έπαιρνε φόρα με τα χέρια του κρατώντας αλτήρες. Τρίτη κατηγορία ήταν το ακόντιο, το οποίο χωριζόταν σε εκήβολο (δηλαδή ελεύθερη ρίψη, όπως συμβαίνει και σήμερα) και στοχαστικό, δηλαδή με καθορισμένο στόχο. Στο στοχαστικό συνήθως συμμετείχαν έφιπποι ακοντιστές. Από το 688 π.Χ. εισάγονται τα αθλήματα της πυγμής (ενηλίκων, παίδων και ανά σωματικές κατηγορίες), τα οποία θυμίζουν αρκετά το σύγχρονο box. Πέμπτη κατηγορία αθλημάτων ήταν αυτή της πάλης (από το 708 π.Χ.), η οποία πάλι χωριζόταν σε ενηλίκων, παίδων και βάσει σωματικής διάπλασης. Ξεχωριστό άθλημα ήταν το παγκράτιο, ένα είδος πυγμαχίας με διαφορετικούς κανόνες και εξαιρετικά βίαιο. Το πένταθλο εντάχθηκε και αυτό το 708 π.Χ. (18^η ολυμπιάδα) και περιλάμβανε τα αθλήματα του δίσκου, του δρόμου, του άλματος, του ακοντίου και της πάλης. Τελευταία κατηγορία ήταν οι ιππικοί αγώνες, οι οποίοι περιλάμβαναν 7 αγωνίσματα. Η άρση βαρών δεν ήταν επίσημο αγώνισμα, ήταν όμως αναγκαία προπόνηση για τους αθλητές των βαρέων αθλημάτων.

Το έπαθλο για τους νικητές ήταν ο κότινος, δηλαδή το στεφάνι από κλαδιά της ιερής ελιάς έξω από το ναό του Δία. Αγάλματα για τους ολυμπιονίκες στήνονταν μόνο για αυτούς που είχαν από τρεις και πάνω νίκες. Όσοι παραβίαζαν τους κανόνες (π.χ. φαινόμενα διαφθοράς και χρηματισμού) πλήρωναν πρόστιμα ή και μαστιγώνονταν. Με τα πρόστιμα αυτά κατασκευάζονταν αγάλματα του Δία (οι Ζάνες) και τοποθετούνταν στο Κρόνιο της Αρχαίας Ολυμπίας.

Αμέτρητοι ήταν οι ολυμπιονίκες μέσα στους αιώνες, ωστόσο κάποιοι άφησαν ιστορία και απέκτησαν θρυλική φήμη. Ο Ήλειος δρομέας Κόροιβος θεωρείται ο πρώτος ολυμπιονίκης. Εξίσου διάσημος δρομέας έγινε ο Όρσιπος από τα Μέγαρα, ο οποίος έτσι όπως έτρεχε με ένταση, έσπασε η ζώνη του και έπεσε το πανί που κάλυπτε τα γενετικά του όργανα. Συνέχισε απτόητος, προκειμένου να μη χάσει και πράγματι νίκησε. Από τότε, οι αγώνες έγιναν γυμνικοί, μιας και επιτρεπόταν μόνο στους άνδρες να είναι θεατές. Ο παλαιστής Ιπποσθένης από τη Σπάρτη κατέκτησε 6 ολυμπιακά στεφάνια και υπήρξε ακμαιότατος για 6 ολυμπιάδες (24 χρόνια). Άλλοι θρυλικοί ολυμπιονίκες ήταν ο Φιλόβροτος από τη Σπάρτη στο πένταθλο, ο Μίλων ο Κροτονιάτης στην πάλη, ο πυγμάχος Γλαύκος από την Κάρυστο, ο Θεαγένης από τη Θάσο στην πυγμαχία και το παγκράτιο, ο δρομέας του δόλιχου Αγεύς από το Άργος, ο δρομέας Φίλινος από την Κω, ο φημισμένος πυγμάχος Κλειτόμαχος από τη Θήβα, ο δρομέας και νικητής σε 3 αθλήματα την ίδια μέρα επί 3 ολυμπιάδες Λεωνίδας από τη Ρόδο, ο Πολυδάμας από τη Σκοτούσσα Θεσσαλίας στο παγκράτιο, τον οποίο συνόδευαν και αρκετοί μύθοι, ο Αρραχίων από τη Φιγαλεία, ο οποίος στο παγκράτιο νίκησε τον τελευταίο του αντίπαλο, αν και εν τέλει ο ίδιος έπεσε νεκρός, ο Αλκιβιάδης ο Αθηναίος με πολλαπλές νίκες στους ιππικούς αγώνες και τέλος ο παλαιστής Αμησινάς από τη Βάρκη της Κυριναϊκής (περιοχή της σημερινής Λιβύης), ο οποίος προπονούνταν με μεγαλόσωμο ταύρο, του οποίο το κεφάλι προσπαθούσε να ακουμπήσει στο έδαφος.

Η Ολυμπία δεν είχε τυχαία λαμπρά οικοδομήματα. Εκτός από τους αθλητικούς αγώνες, πραγματοποιούνταν και πολλά ακόμα εμπορικά και καλλιτεχνικά γεγονότα. Έτσι, εκτός από αθλητές και προπονητές, συνέρρεαν και μη αθλητικές προσωπικότητες όπως το 408 π.Χ. ο Γοργίας από τους Λεοντίνους της Σικελίας και το 388 π.Χ. ο Λυσίας από την Αθήνα, οι οποίοι εκφώνησαν συγκλονιστικούς λόγους.

Τι δε βλέπω;

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες ήταν προς τιμήν των θεών, αλλά και μυθικών ηρώων, όπως ο Ηρακλής και ο Πέλοπας, ο μυθικός ιδρυτής των αγώνων. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πότε ακριβώς ξεκίνησαν οι Ολυμπιακοί Αγώνες ή τι μορφή είχαν, καθώς οι αθλητικοί αγώνες ξεκίνησαν ως νεκρικοί, δηλαδή για απόδοση τιμών σε νεκρούς και εξελικτικά έφτασαν στη λατρεία του Δία και των θεών του Ολύμπου. Η ιστορική προσωπικότητα, ωστόσο, που φέρεται να ίδρυσε τους Ολυμπιακούς Αγώνες ήταν ο βασιλιάς Όξυλος και οι απόγονοί του, με κορωνίδα τη θέσπιση της ολυμπιακής εκεχειρίας.

Το 776 π.Χ. δεν αναφέρεται ως η χρονιά έναρξης των αγώνων, αλλά ως χρονιά αναγνώρισης, αναδιοργάνωσης και καθιέρωσης με πανελλήνια φήμη. Πώς ξεκίνησε όμως ο αθλητισμός; Ο άνθρωπος χρησιμοποίησε το σώμα του, τις ικανότητές του και τη μυϊκή του δύναμη για να επιβιώσει. Οι Έλληνες συστηματοποίησαν αυτές τις δραστηριότητες μέσα από τη θέσπιση κανόνων, οι οποίοι σταδιακά ανέπτυξαν την ταξινόμηση των αθλημάτων, την άμιλλα, τα βραβεία και τις τιμωρίες. Τους πρώτους αθλητικούς αγώνες τους βρίσκουμε στα έπη του Ομήρου και του Ησιόδου.

Τα πρώτα δείγματα της σημασίας του αγωνιστικού πνεύματος και της ευγενούς άμιλλας μεταξύ των αθλητών τα βρίσκουμε στη μινωική Κρήτη, με σημαντικότερα αθλήματα την πυγμή, την πάλη, το κυβίστημα και τα ταυροκαθάψια. Η πάλη, η πυγμή και το κυβίστημα ήταν αιγυπτιακά αθλήματα στις πρώιμες μορφές τους. Οι Μινωίτες τα εξέλιξαν, έθεσαν κανόνες, τα διάνθισαν με περίτεχνα κοσμήματα και ενδύματα, απέδωσαν θρησκευτικό βάρος και το επίπεδο έγινε τόσο υψηλό που απαιτούσε μακροχρόνιες προπονήσεις. Τα ταυροκαθάψια ήταν εξέλιξη του κυβιστήματος, αλλά πολύ πιο δύσκολο και επικίνδυνο και ταυτόχρονα το ιερότερο άθλημα στην Κρήτη, όπως και ο ταύρος ήταν ιερό ζώο.

Στη μυκηναϊκή εποχή, διατηρήθηκαν πολλά από τα αθλήματα της μινωικής Κρήτης, αλλά τα δημοφιλέστερα ήταν αυτά του στίβου, της πυγμής και της πάλης. Οι Μυκηναίοι ήταν εμπνευστές του δρόμου και της αρματοδρομίας. Οι αγώνες πραγματοποιούνταν προς τιμήν των νεκρών ηρώων, μια συνήθεια που διατήρησαν οι Έλληνες και στους επόμενους αιώνες.

Στο φαντασιακό των σύγχρονων Ελλήνων, η αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων συμβόλιζε την ταύτιση με τους αρχαίους προγόνους, τα κατορθώματα των οποίων συχνά αποκτούσαν μυθικές διαστάσεις. Και στα αρχαία χρόνια όμως, οι αγώνες θεσπίστηκαν για παρόμοιους λόγους, για να ταυτίζονται οι Έλληνες με τους τότε προγόνους τους και τους ομηρικούς ήρωες. Στο ίδιο μήκος κύματος ήταν και άλλοι θρησκευτικοί πανελλήνιοι αγώνες, όπως τα Ίσθμια, τα Νέμεα και τα Πύθια. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες όμως ήταν η αφορμή για κάθε ελληνική πόλη να δείξει την ευσέβειά της στους θεούς και να δοξαστεί ενώπιον των άλλων πόλεων μέσω των άριστων αθλητών της και τις γιορτές που διοργάνωνε. Εξελίχθηκαν λοιπόν και σε πολιτικούς αγώνες με την εφαρμογή μιας πανελλήνιας ιδέας, δηλαδή την ενοποίηση των ελληνικών πόλεων μέσα από το θεσμό της ολυμπιακής εκεχειρίας και γι’ αυτό το λόγο, το κύρος τους ξεπερνούσε τον ελληνικό κόσμο.

Οι αθλητές όμως έπρεπε να ήταν αυστηρά Έλληνες. Απαγορευόταν να συμμετέχουν οι ξένοι, οι δούλοι και Έλληνες που είχαν διαπράξει φόνο ή είχαν παραβιάσει την εκεχειρία. Ωστόσο, ξένοι και δούλοι μπορούσαν να παρακολουθούν τους αγώνες. Με την κατάκτηση της Ελλάδας από τους Ρωμαίους, ο κανόνας της ελληνικότητας των αθλητών ατόνησε, όπως παράλληλα έχασαν και οι αγώνες την παλαιά τους αίγλη. Πίσω στα αρχαιότερα χρόνια, όταν οι ολυμπιονίκες επέστρεφαν στην πόλη τους, ένα τμήμα του τείχους κατεδαφιζόταν προς τιμήν τους για να περάσουν, ενώ τους έραιναν με λουλούδια. Ποιητές έγραφαν ύμνους για τους ολυμπιονίκες, οι οποίοι λάμβαναν τιμές για όλη τους τη ζωή, συχνά μεγαλύτερες από αυτές επιφανών πολεμιστών. Σε περίπτωση ισοπαλίας του αγώνα, το στεφάνι αποδιδόταν στον Δία. Οι γυναίκες αγωνίζονταν όμως ποτέ; Στην Ολυμπία πραγματοποιούνταν και τα Ηραία (προς τιμήν της Ήρας) που, σύμφωνα με τον Παυσανία, συμμετείχαν μόνο παρθένες.

Η παρακμή των Ολυμπιακών Αγώνων ξεκίνησε σταδιακά από τα ρωμαϊκά χρόνια, συνεχίστηκε στα βυζαντινά και την εδραίωση του χριστιανισμού και κορυφώθηκε με την κατάργησή τους από τον βυζαντινό αυτοκράτορα Θεοδόσιο Α΄. Ως εκ τούτου, επήλθε η ερήμωση και καταστροφή της Αρχαίας Ολυμπίας, η οποία ανακαλύφθηκε αιώνες μετά από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο.

Βιβλιογραφία