Τι βλέπω;

Ήταν 5 Σεπτεμβρίου του 1997 όταν ο πρόεδρος της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής Χουάν Αντόνιο Σάμαρακ ανακοίνωσε την Αθήνα ως νικήτρια πόλη για τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 και σε όλη την Ελλάδα ξέσπασαν πανηγυρισμοί. Πράγματι, το «όνειρο» έγινε πραγματικότητα 7 χρόνια μετά. Το «όνειρο» αυτό κράτησε 16 ημέρες και η Αθήνα φιλοξένησε 10.265 αθλητές από 202 χώρες που αγωνίστηκαν σε 28 αθλήματα. Αν και η διοργάνωση αφορούσε κυρίως την πόλη της Αθήνας, ήταν μια συλλογική ελληνική προσπάθεια και σε αυτήν συμμετείχαν και άλλες ολυμπιακές πόλεις, όπως η Θεσσαλονίκη, η Πάτρα, ο Βόλος και το Ηράκλειο με τα Καυτανζόγλειο, Παμπελλοπονησιακό, Πανθεσσαλικό  και Παγκρήτιο στάδιο αντίστοιχα, στα οποία πραγματοποιήθηκαν οι προκριματικοί και ημιτελικοί αγώνες ποδοσφαίρου.

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες πραγματοποιήθηκαν σε συνολικά 37 αθλητικές εγκαταστάσεις. Στο κέντρο της Αθήνας πραγματοποιήθηκαν η τοξοβολία και ο μαραθώνιος στο Παναθηναϊκό Στάδιο, ενώ η ποδηλασία αντοχής στο κέντρο της πόλης είχε ως μοναδικό φόντο την Ακρόπολη. Λίγο πιο περιφερειακά του κέντρου της πόλης, πραγματοποιήθηκαν το μοντέρνο πένταθλο και η αντιπτέριση  (Μπάτμιντον) στου Γουδή, η επιτραπέζια αντισφαίριση (πιγκ πογκ) και η ρυθμική γυμναστική στο Ολυμπιακό Κέντρο Γαλατσίου. Η καρδιά των αγώνων ωστόσο βρισκόταν στο Ολυμπιακό Αθλητικό Κέντρο Αθηνών (ΟΑΚΑ), στο οποίο πραγματοποιήθηκαν τα περισσότερα αθλήματα, όπως αυτά του στίβου, το υγρού στίβου, της αντισφαίρισης (τένις), της γυμναστικής, του τραμπολίνο, της καλαθοσφαίρισης (μπάσκετ) και της ποδηλασίας πίστας. Ένας άλλος ολυμπιακός «πόλος» βρισκόταν στην περιοχή του Ελληνικού, όπου πραγματοποιήθηκαν αγώνες καλαθοσφαίρισης (μπάσκετ), χειροσφαίρισης (χάντμπολ), ξιφασκίας, χόκεϊ, κανόε καγιάκ σλάλομ, σόφτμπολ, μπέιζμπολ και ιστιοπλοΐας. Στις αθλητικές εγκαταστάσεις του Φαλήρου πραγματοποιήθηκαν η πετοσφαίριση (βόλεϊ), η πετοσφαίριση στην άμμο (μπιτς βόλεϊ), η χειροσφαίριση (χάντμπολ), το Ταε Κβο Ντο και το ποδόσφαιρο. Στις δυτικές συνοικίες της Αθήνας πραγματοποιήθηκαν η άρση βαρών, το τζούντο, η πάλη, η πυγμαχία και η ορεινή ποδηλασία στο όρος Πάρνηθα. Η ανατολική Αττική φιλοξένησε τα αθλήματα της κωπηλασίας, του κανόε καγιάκ σπριντ, της ιππασίας, της σκοποβολής και του τρίαθλου. Στις σημαντικές ολυμπιακές εγκαταστάσεις ανήκαν και το Ολυμπιακό Χωριό, το Κέντρο Τύπου και τα χωριά τύπου. Το αγώνισμα της σφαιροβολίας πραγματοποιήθηκε στην Αρχαία Ολυμπία, κοιτίδα των Ολυμπιακών Αγώνων, με απόλυτο σεβασμό στον αρχαιολογικό χώρο, χωρίς σύγχρονες υλικοτεχνικές παρεμβάσεις. Το μοναδικό γεγονός που επισκίασε αυτή τη μοναδική ατμόσφαιρα στην Αρχαιά Ολυμπία ήταν που η νικήτρια Irina Korzanenko από τη Ρωσία, εντοπίστηκε θετική σε απαγορευμένη ουσία και της αφαιρέθηκε το μετάλλιο. Εξίσου μοναδική εμπειρία ήταν και ο μαραθώνιος. Οι μαραθωνοδρόμοι έζησαν την εμπειρία της αυθεντικής διαδρομής, με τερματισμό το Παναθηναϊκό Στάδιο, αρχαιολογικό χώρο και χώρο αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896. Ένας Ιρλανδός θεατής, όπως αποδείχτηκε σε πολύ ευαίσθητη ψυχική κατάσταση, εισέβαλε στη διαδρομή, παρεμποδίζοντας το Βραζιλιάνο Vanderlei Lima, ο οποίος προηγείτο και τελικά κατετάγη τρίτος.

Αν μπορούσαμε να αποδώσουμε συνοπτικά σε αριθμούς τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004, απονεμήθηκαν 929 μετάλλια, τα οποία κέρδισαν 75 χώρες από τις 202 συμμετέχουσες. Στους αγώνες αυτούς κέρδισαν το πρώτο τους μετάλλιο σε Ολυμπιακούς η Παραγουάη και η Ερυθραία, ενώ πρώτες στον πίνακα μεταλλίων ήταν οι ΗΠΑ, δεύτερη η Κίνα και τρίτη η Ρωσία. Τα πρώτα τους χρυσά μετάλλια στην ιστορία των Ολυμπιακών Αγώνων κέρδισαν το Ισραήλ, η Χιλή και η Δομινικανή Δημοκρατία. Για την κατασκευή των μεταλλίων απαιτήθηκαν 13 κιλά καθαρού χρυσού, 1 τόνος ασήμι και 1 τόνος χαλκού. Η ολυμπιακή φλόγα ταξίδεψε για 78 ημέρες σε 27 χώρες, για πρώτη φορά σε όλες τις ηπείρους, και συμμετείχαν 12.102 λαμπαδηδρόμοι και πάνω από 2000 συνοδοί. Οι διαπιστευμένοι των αγώνων -από αθλητές και προπονητές έως καλεσμένους και εθελοντές- ήταν 193.341, με τους 39.494 να είναι εθελοντές και περίπου 20.000 ήταν δημοσιογράφοι και τεχνικοί από όλον τον κόσμο, οι οποίοι διέμειναν σε χωριά τύπου, τουριστικά θέρετρα, ξενοδοχειακές μονάδες και φοιτητικές εστίες. Η μοναδική αξία της ολυμπιάδας της Αθήνας φαίνεται και από τις ώρες τηλεοπτικής κάλυψης, η οποία έσπασε τα ρεκόρ. Μόνο το NBC έφτασε τις 806,5 ώρες, όταν στο Σίδνεϊ ήταν 441,5 ώρες και στην Ατλάντα 171,5 ώρες. Για πρώτη φορά υπήρξε εικοσιτετράωρη τηλεοπτική κάλυψη των αγώνων είτε ζωντανά είτε σε μαγνητοσκόπηση, ενώ δεν εξαιρέθηκε κανένα άθλημα από αυτή. Διατέθηκαν στην αγορά 5.300.000 εισιτήρια. Αφήνοντας εκτός τις τελετές έναρξης και λήξης, τα ακριβότερα εισιτήρια διακεκριμένων θέσεων ήταν σε στίβο και μπάσκετ (300 ευρώ), ακολουθούσαν η κολύμβηση, το βόλεϊ και η ενόργανη γυμναστική (200 ευρώ), οι καταδύσεις (190 ευρώ), η πυγμαχία (180 ευρώ), το ποδόσφαιρο και το τένις (140 ευρώ) και η συγχρονισμένη κολύμβηση και το πόλο  (120 ευρώ). Αντίθετα, τα φθηνότερα εισιτήρια ήταν των 10 ευρώ σε προκριματικούς πρώτης μέρας στα αθλήματα μπάντμιντον, πιγκ πογκ, ιππικού τρίαθλου, κανόε καγιάκ σπριντ και σλάλομ, κωπηλασίας, μπέιζμπολ, σόφτμπολ, βόλεϊ, στίβου, ποδοσφαίρου, τοξοβολίας, χάντμπολ και χόκεϊ. Η ελληνική ομάδα περιλάμβανε 441 αθλητές, κατέλαβε την 15^η θέση στον πίνακα χρυσών μεταλλίων και τη 17^η στο σύνολο μεταλλίων, κερδίζοντας 16 μετάλλια (6 χρυσά, 6 αργυρά και 4 χάλκινα), το μεγαλύτερο αριθμό μεταλλίων που κέρδισε ποτέ η Ελλάδα.

Το έμβλημα των αγώνων του 2004 δε θα μπορούσε να είναι άλλο από τον κότινο της ελιάς. Ο Φοίβος και η Αθηνά ήταν οι μασκότ των αγώνων, σε σχέδιο Σπύρου Γκόγκου και 6 συναδέλφους του από τη διαφημιστική εταιρεία Paragraph Design. Οι δημιουργοί εμπνεύστηκαν από τις αρχαιοελληνικές κούκλες του 7^ου αιώνα π.Χ. Η ολυμπιακή δάδα είχε μινιμαλιστική γραμμή, σχεδιάστηκε από τον Ανδρέα Βαρώτσο και η ίδια δάδα χρησιμοποιήθηκε και στους Παραολυμπιακούς Αγώνες. Η χρήση μετάλλου και ξύλου συμβολίζει την ισορροπία ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση και το σχήμα παραπέμπει σε φύλλο ελιάς. Σχεδιάστηκε έτσι ώστε να μη βγάζει μαύρο καπνό, να μη σβήνει σε έντονες καιρικές συνθήκες και να διαρκεί τουλάχιστον 20 λεπτά. Όσον αφορά τα μετάλλια, η μία πλευρά απεικόνιζε το άγαλμα της Νίκης του Παιωνίου μέσα στο Παναθηναϊκό Στάδιο και με φόντο την Ακρόπολη. Αυτό το σχέδιο παρέμεινε και παραμένει στη μία όψη των μεταλλίων και στους επόμενους Ολυμπιακούς Αγώνες μέχρι σήμερα, με πολύ ήπιες προσαρμογές, όπως για παράδειγμα η προσθήκη του Πύργου του Άιφελ στο φόντο στα μετάλλια των αγώνων του Παρισιού 2024. Η άλλη όψη των μεταλλίων της Αθήνας περιλάμβανε τη φλόγα της λαμπαδηδρομίας, στίχους της 8^ης Πινδαρικής Ωδής και το έμβλημα των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004.

Οι μεγάλες στιγμές των αγώνων ήταν αμέτρητες. Αν έπρεπε να ξεχωρίσουμε κάποιες, θα έπρεπε να αναφέρουμε το Μαροκινό Χισάμ Ελ Γκερούζ, ο οποίος σε μόλις 4 ημέρες κατέκτησε χρυσά μετάλλια και στα 1500μ και στα 5000μ. Αυτό είχε να συμβεί από το 1924 στο Παρίσι, από το Φινλανδό Παάβο Νούρμι, σε μια εποχή που οι αθλητικές επιδόσεις δεν ήταν το ίδιο υψηλές. Όντας παράλληλα και 7 φορές παγκόσμιος πρωταθλητής, δίκαια λοιπόν ο Γκερούζ θεωρείται μέχρι σήμερα ο κορυφαίος δρομέας μεσαίων αποστάσεων στον κόσμο. Η Ελλάδα εκπροσωπήθηκε και κατέκτησε μετάλλια από σπουδαίους αθλητές, όπως η Πηγή Δεβετζή, η Σοφία Μπεκατώρου, ο Δημοσθένης Ταμπάκος, ο Αλέξανδρος Νικολαΐδης και η ομάδα πόλο των γυναικών. Τις καρδιές των Ελλήνων όμως έκλεψε το συγκινητικό φινάλε του χρυσού ολυμπιονίκη σε Βαρκελώνη, Ατλάντα και Σίδνεϊ Πύρρου Δήμα, ο οποίος κατέκτησε το χάλκινο μετάλλιο στην Αθήνα. Παρόμοια συγκίνηση προκάλεσε και ο τρεις φορές χρυσός ολυμπιονίκης της άρσης βαρών Ακάκιος Καχιασβίλι, ο οποίος δεν κατάφερε να κερδίσει το τέταρτο μετάλλιό του στο κλείσιμο της καριέρας του. Αυτό δεν σταμάτησε τους 5000 θεατές να τον επευφημούν για πολλή ώρα, όπως σε ένα συγκινητικό «αντίο». Περηφάνια ένιωσαν οι Έλληνες και με το χρυσό ολυμπιονίκη της Ατλάντας στην ιστιοπλοΐα Νικόλαο Κακλαμανάκη, ο οποίος στην Αθήνα κατέκτησε το αργυρό μετάλλιο, το τελευταίο ολυμπιακό μετάλλιο της καριέρας του. Αντίθετα ήταν τα συναισθήματα για τους χρυσούς ολυμπιονίκες του Σίδνεΐ Κατερίνα Θάνου και Κώστα Κεντέρη, οι οποίοι λίγο πριν την έναρξη των αγώνων, απέφυγαν τον έλεγχο ντόπιγκ επικαλούμενοι τροχαίο ατύχημα και αποκλείστηκαν από τους αγώνες. Πολλοί θεώρησαν ότι οι δύο αθλητές στοχοποιήθηκαν, ωστόσο η στάση τους κρίθηκε επιπόλαιη και εξέθεσε τη χώρα στη σημαντικότερη στιγμή της. Παρόλα αυτά, σε μια συναισθηματικά φορτισμένη στιγμή, οι Έλληνες θεατές φώναζαν ρυθμικά τα ονόματά τους στο στάδιο, λίγο πριν την έναρξη των 200μ, καθυστερώντας έτσι τον αγώνα. Στα κορυφαία πρόσωπα των αγώνων ήταν επίσης ο Αμερικανός κολυμβητής Μάικλ Φελπς με 6 χρυσά και 2 αργυρά μετάλλια και η Ρωσίδα επικοντίστρια Γελένα Ισινμπάγιεβα, η οποία ξεκίνησε με το πρώτο παγκόσμιο ρεκόρ και χρυσό μετάλλιο στα 4,91μ κι έπειτα έσπασε το ρεκόρ 28 φορές, φτάνοντας τα 5,06μ. Ήταν η πρώτη γυναίκα που ξεπέρασε τα 5μ και την αποκαλούσαν «τσαρίνα των  αιθέρων». Στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Ρίο (2016), αποκλείστηκε, όπως και ολόκληρη η ρωσική ομάδα, εξαιτίας σκανδάλου ντόπιγκ. Από τότε ξεκίνησε και η κατάρρευση της καριέρας της, η οποία έγινε εντονότερη με τις δηλώσεις απόλυτης στήριξης στο καθεστώς Πούτιν. Η «ταφόπλακα» στην καριέρα της μπήκε με την περιβόητη δήλωση: «Αν δείτε τη μεγάλη εικόνα, θα καταλάβετε ότι όταν αγωνίζεσαι χωρίς την Ισινμπάγιεβα, δεν πρόκειται να κερδίσεις κανονικό χρυσό μετάλλιο».

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας άφησαν μια πλούσια υλική και άυλη κληρονομιά για την οποία θα γίνει λόγος παρακάτω. Εκτός από τις αθλητικές εγκαταστάσεις, πολλά έργα υποδομών βελτίωσαν την ποιότητα ζωής στην πόλη, όπως η ανάπτυξη του δικτύου μετρό, του τραμ, του προαστιακού, κατασκευές και διαπλατύνσεις δρόμων ταχείας κυκλοφορίας, ανάπτυξη σύγχρονου εθνικού οδικού δικτύου, αναβάθμιση αστικών υποδομών, πεζοδρομίων και εξοπλισμού, αναβάθμιση νοσοκομείων και αθλητικών χώρων, ανάπλαση του κέντρου της Αθήνας και ενοποίηση και ανάδειξη αρχαιολογικών χώρων μέσω ενός μοναδικού περίπατου, αναβάθμιση μουσείων και πολλά έργα ακόμα. Αν κάποιος τομέας βρέθηκε εντονότερα στο περιθώριο, αυτός ήταν το περιβάλλον, καθώς οι εργολάβοι δεν είχαν ως προτεραιότητα τα έργα πρασίνου και οι κοπές δέντρων δεν αντικαταστάθηκαν με ισάριθμα, ούτε έγιναν επαρκείς μεταφυτεύσεις.

Τι δε βλέπω;

Η δεκαετία του 1990 σηματοδοτεί τη δεύτερη φάση των λεγόμενων πολιτιστικών επίκεντρων, η οποία διακρίνεται από τα λεγόμενα «διεθνή γεγονότα» (mega events). Διάφορα πολιτιστικά γεγονότα όπως της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης (π.χ. Θεσσαλονίκη 1997) και η μεγάλης κλίμακας κατασκευές για τη διεξαγωγή Ολυμπιακών Αγώνων (π.χ. Βαρκελώνη 1992, Σίδνεϋ 2000) ή άλλων μεγάλων διεθνών αγώνων (π.χ. Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Στίβου, Αθήνα 1997) ανάγονται σε μεγάλα γεγονότα παγκοσμίου εμβέλειας, τα οποία συνδράμουν στη βελτίωση της εικόνας της πόλης και της χώρας που τα φιλοξενεί. Η τρίτη φάση αφορά τη μετέπειτα αξιοποίηση αυτών των χωρικά συγκεντρωμένων εγκαταστάσεων, η οποία επικεντρώνεται στην ανάπτυξη ομοειδών δραστηριοτήτων, τη διεθνή προβολή και την ελκυστικότητα επικέντρων πολιτισμού και ψυχαγωγίας (π.χ. South Bank, Hoxton- Λονδίνο, Παλαιοί Βασιλικοί Στάβλοι- Βιέννη, Μουσεία και εκθεσιακοί χώροι στο Ρότερνταμ) και τη δημιουργία εθνοτοπίων (ethnoscapes), όπως είναι οι Chinatowns σε πολλές πόλεις του δυτικού κόσμου. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας πέτυχαν άραγε αυτόν τον στόχο και αν ναι, σε ποιον βαθμό;

Για πολλά χρόνια και μέχρι και τις παραμονές των αγώνων, η Ελλάδα δεχόταν ανηλεείς επιθέσεις από το διεθνή τύπο για την προετοιμασία και την ικανότητα να φέρει εις πέρας ένα τόσο απαιτητικό γεγονός, όχι όμως εντελώς αδικαιολόγητα. Η πραγματικότητα, ωστόσο, διέψευσε τους πάντες. Οι ίδιοι οι αθλητές περιέγραφαν την εμπειρία να διαγωνίζονται στη γενέτειρα των αγώνων ως κάτι μοναδικό. Τα διεθνή ΜΜΕ έκαναν στροφή 180 μοιρών λέγοντας «Αγαπημένη Ελλάδα συγγνώμη και ευχαριστούμε» (Detroit Free Press), «Συγγνώμη για όλα, ήμασταν ανόητοι» (CNN), «Οι Έλληνες μετέτρεψαν μία καταστροφή σε θρίαμβο» (Independent), «Ευχαριστώ! Ένας νευρικός κόσμος έμαθε την ελληνική αυτή λέξη και την επαναλάμβανε συνεχώς στη διάρκεια των εκπληκτικά πετυχημένων αγώνων της Αθήνας που απάλυναν τους φόβους, εξέπληξαν τους αμφισβητίες και τίμησαν τον τόπο γέννησης των Αγώνων» (Associated Press). Τα πρώτα διθυραμβικά σχόλια έγιναν από την πρώτη κιόλας μέρα με το BBC να κάνει λόγο για «Μια γενναιόδωρη τελετή έναρξης», το Reuters για τη «μεγαλύτερη παράσταση στη Γη» και το CNN για μια «αστραφτερή έναρξη των Αγώνων». Ο Πίτερ Ούμπεροθ,  πρόεδρος της Ολυμπιακής Επιτροπής των ΗΠΑ είπε: «Οι Έλληνες απέδειξαν ότι οι Κασσάνδρες έκαναν λάθος. Παρά τα επικριτικά  σχόλια, η ολυμπιακή οικογένεια πήρε ένα μεγάλο δίδαγμα. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας είναι από τους καλύτερους της Ιστορίας, αν δεν είναι οι καλύτεροι. Εκ μέρους της οργανωτικής επιτροπής Ολυμπιακών Αγώνων των ΗΠΑ και των Αμερικανών πολιτών, θέλω να ευχαριστήσω τους πολίτες της Αθήνας και τον ελληνικό λαό για το τεράστιο δώρο που μας προσέφεραν. Ήταν μια εκπληκτική διοργάνωση από όλες τις απόψεις».

Στη θετική αποτίμηση της περιόδου των Αγώνων ήταν επίσης οι παράλληλες πολιτιστικές εκδηλώσεις σε όλη την πόλη, οι οποίες ήταν αναρίθμητες, δίνοντας την αίσθηση μίας ανεξάντλητης γιορτής. Αυτή ήταν και η κορύφωση του θεσμού της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, η οποία είχε ξεκινήσει από το 2001 με ένα πρόγραμμα πολιτιστικών γεγονότων, εγκεκριμένο από τη ΔΟΕ. Στα θετικά ήταν και η υποδειγματική λειτουργία φορέων και υπηρεσιών (π.χ. μέσα μαζικής μεταφοράς). Το σημαντικότερο όμως από όλα είναι ότι κάμφθηκαν οι διεθνείς φόβοι για τρομοκρατικό χτύπημα, καθώς οι αγώνες της Αθήνας ήταν οι πρώτοι μετά τις επιθέσεις της 11^ης Σεπτεμβρίου 2001 στη Νέα Υόρκη, ενώ λίγο καιρό πριν, είχε εξαρθρωθεί και η εσωτερική τρομοκρατία. Αυτό ίσως ήταν και το πιο κοινό στοιχείο ανάμεσα στις δύο διοργανώσεις της Αθήνας, αυτής του 1896 και του 2004. Πραγματοποιήθηκαν και οι δύο σε κλίμα αμφισβήτησης και κρίσης, ανατρέποντας εν τέλει τα δεδομένα. Η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων έκρινε επιτυχημένη τη διοργάνωση και προς αυτήν την άποψη κατέληξαν ακόμη και οι έως τότε Έλληνες επικριτές της.

Οι Αγώνες δεν άφησαν μόνο υλική κληρονομιά, αλλά και άυλη, όπως το ενδιαφέρον για τον αθλητισμό, το αίσθημα συλλογικότητας και την επαφή με ξένες κουλτούρες. Η διοργάνωση δεν έφερε αλλαγές μόνο στην πόλη, αλλά ευνόησε την εξέλιξη των νόμων και των θεσμών, ειδικότερα όσων συνδέονταν με τον αθλητισμό, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και συνολικά στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία πλέον είχε ενοποιημένο κοινοτικό δίκαιο. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με ακρίβεια το άυλο αποτύπωμα των αγώνων στις νεότερες γενιές, αλλά δεν είναι τυχαία η ανάπτυξη αθλητικών και πολιτιστικών συλλόγων, παρά τα χρόνια της οικονομικής κρίσης που ακολούθησαν. Επίσης, δεν πρέπει να αποτελεί σύμπτωση ότι η Ελλάδα είχε 12 εκατομμύρια ξένους επισκέπτες το 2003 και 25 εκατομμύρια το 2015. Άνθρωποι από όλον τον κόσμο έγιναν «πρεσβευτές» της Ελλάδας με αφορμή τους Ολυμπιακούς Αγώνες και παρά τα χρόνια της οικονομικής κρίσης που ακολούθησαν και τα εξευτελιστικά δημοσιεύματα για την Ελλάδα και άλλων χωρών που βίωναν παρόμοιες κρίσεις, τίποτα δεν αποτέλεσε σοβαρό αντικίνητρο να επισκέπτεται κανείς τη χώρα και να τη γνωρίζει καλύτερα.

Παρά τις μετέπειτα μελέτες του ΙΟΒΕ, της ΓΣΕΕ και του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, οι οποίες κατέληξαν σε συγκεκριμένα ποσά αναφορικά με το κόστος των αγώνων, συχνά, πολλοί πολιτικοί και ΜΜΕ ακόμα και σήμερα επικαλούνται αόριστα ποσά, υπονοώντας το δυσβάστακτο κόστος για την ελληνική οικονομία, αγνοώντας όμως τις δημόσιες επενδύσεις σε συμπυκνωμένο χρόνο και τη διεθνή προβολή. Όλα αυτά ωστόσο, δε σημαίνει ότι το γεγονός των αγώνων υπήρξε κάτι απλό και αθώο.

Μέχρι πριν τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λος Άντζελες το 1984, οι αγώνες ήταν ζημιογόνοι. Έκτοτε, οι χορηγοί απέκτησαν ενεργότερο ρόλο και τα τηλεοπτικά δικαιώματα εκτοξεύτηκαν. Αυτό δημιούργησε ισχυρό κίνητρο και το ενδιαφέρον τον πόλεων αυξήθηκε κατακόρυφα, ένα φαινόμενο γνωστό και ως «εμπορευματοποίηση των αγώνων». Αυτή η εμπορευματοποίηση περιλαμβάνει και τους εθελοντές, οι οποίοι υπήρξαν η ατμομηχανή της διοργάνωσης, καθώς βοηθούσαν αθλητές, επισκέπτες, θεατές και συνέδραμαν από κάθε πόστο, πάντα με χαμόγελο. Παρά τις ορθές επικρίσεις περί διευκόλυνσης του κέρδους σε χορηγούς και εργολάβους που προσφέρει η αμισθί εργασία των εθελοντών, δεν μπορεί να αγνοηθεί το κέρδος ενός αυθόρμητου πνεύματος συλλογικής προσπάθειας. Σε αυτόν τον τομέα, η Ελλάδα τα πήγε εξαιρετικά, κερδίζοντας ίσως το σημαντικότερο «μετάλλιο», με 160.000 αιτήσεις εθελοντών, όχι μόνο από κάθε γωνιά της Ελλάδας, αλλά και από το εξωτερικό. Με έμπνευση από την αρχαιότητα, ο εθελοντισμός ξεκίνησε με τους πρώτους «αγγελιοφόρους» ήδη το 2001. 23 ολυμπιονίκες ξεκίνησαν από τη Θεσσαλονίκη και συνέχισαν σε Βόλο, Πάτρα και Ηράκλειο με ημερίδες σχετικές με τους Ολυμπιακούς Αγώνες και το εθελοντισμό, ενώ η Ελληνική Οργανωτική Επιτροπή έκανε ανάλογες επαφές στην Κύπρο.

Οι Αγώνες της Αθήνας έφεραν μια αλλαγή νοοτροπίας σε κάποιο βαθμό, ότι δηλαδή η αστική ανάπτυξη και το περιβάλλον πρέπει να βαδίζουν μαζί, ώστε αυτή να είναι βιώσιμη. Ωστόσο, η εφαρμογή απέχει αρκετά από το επιθυμητό. Η περιορισμένη χρηματοδότηση και η απειρία των τότε Ελλήνων αρχιτεκτόνων στην αστική ανάπλαση άφησαν κάποια έργα ημιτελή (π.χ. η οδός Πειραιώς και η Ιερά Οδός). Κάποια έργα που μπήκαν τότε στις καλένδες (π.χ. υπογειοποίηση Ποσειδώνος, δημιουργία Μητροπολιτικού Πάρκου Φαλήρου), υλοποιούνται σήμερα.

Οι υψηλού επιπέδου εγκαταστάσεις έμειναν σε αχρηστία για πολλά χρόνια. Η αξιοποίηση της συντριπτικής πλειοψηφίας αυτών έγινε πολλά χρόνια αργότερα και αφού η αξία τους είχε κατακρημνιστεί λόγω φθορών και της οικονομικής κρίσης. Κάποιες εγκαταστάσεις κατεδαφίστηκαν προς όφελος άλλων επενδύσεων (π.χ. στο Ελληνικό) και κάποιες παραχωρήθηκαν σε συλλόγους και ιδιώτες ή στεγάζουν υπηρεσίες, με τη συντήρησή τους να παραμένει μια πρόκληση. Η μεταολυμπιακή χρήση των εγκαταστάσεων είναι γενικά μεγάλη πρόκληση για τη διοργανώτρια πόλη και στην Ελλάδα, ο προβληματισμός ήταν εντονότερος λόγω του υψηλού κόστους συντήρησης.

Προβληματισμό δεν προκαλούσε μόνο η μεταολυμπιακή χρήση, αλλά και το κόστος των Αγώνων, το οποίο αναπροσαρμόστηκε κατά 600% προς τα πάνω. Σύμφωνα με τους επικριτές των Αγώνων, οι αναπροσαρμογές αυτές ωφέλησαν τους χορηγούς και τους εργολάβους. Αν και το κόστος αρχικά εκτιμήθηκε στα 7 δισεκατομμύρια ευρώ και το κέρδος από τα έσοδα (π.χ. εισιτήρια, τηλεοπτικά δικαιώματα) ήταν μεγαλύτερο, δε λήφθηκε υπόψη το επιπλέον 1,3 δισεκατομμύρια ευρώ σε παράλληλα δημόσια έργα. Σύμφωνα με τις μελέτες των φορέων που αναφέρθηκαν πριν, το τελικό κόστος των αγώνων έφτασε τα 8,9 δισεκατομμύρια ευρώ, με συμπληρωματικό προϋπολογισμό των 2,09 δισεκατομμυρίων, ωστόσο, εκτός από το κέρδος των εσόδων, πολλά έργα αποδόθηκαν απευθείας στην κοινωνία, όπως η αναβάθμιση νοσοκομείων.

Στα αρνητικά σημεία των Αγώνων ήταν επίσης το γεγονός ότι κατασκευάστηκαν ακριβές εγκαταστάσεις για αθλήματα τα οποία δεν είναι δημοφιλή στην Ελλάδα (π.χ. Softball) και η παρουσία θεατών ήταν περιορισμένη.  Το πιο αρνητικό  όμως ήταν το περιβαλλοντικό αποτύπωμα, παρά τις διαβεβαιώσεις για «πράσινους αγώνες». Σύμφωνα με την περιβαλλοντική αξιολόγηση της WWF, η διοργάνωση έλαβε μόλις το βαθμό 0,77 με άριστα το 4.

Όσο και αν η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή επιθυμεί μικρότερους, πιο ανθρώπινης κλίμακας, αγώνες που να συνάδουν με το πνεύμα των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων, αυτό δεν είναι εφικτό. Είναι ένα παγκόσμιο εμπορευματοποιημένο γεγονός με  πολλά αθλήματα και απαιτητικές εγκαταστάσεις. Επίσης, οι Ολυμπιακοί Αγώνες είναι πάντα μία αφορμή για εκτεταμένες δημόσιες επενδύσεις. Έτσι λοιπόν, η ΔΟΕ φιλοδοξούσε και για τους Αγώνες της Αθήνας να μην είναι «γιγάντιοι», αλλά τελικά ήταν. Σε αυτό ίσως συνέβαλε και η επιθυμία των Ελλήνων να αναδείξουν τη σύγχρονη Ελλάδα, υπογραμμίζοντας ταυτόχρονα ότι οι Ολυμπιακοί Αγώνες είναι μία υπόθεση πρωτίστως ελληνική, όπως επιβάλλει η κληρονομιά τους και η ιστορία τους. Το σλόγκαν των αγώνων, άλλωστε, δεν ήταν τυχαία «Welcome Home».

Θα μπορούσε κανείς να πει ότι η «Αχίλλειος πτέρνα» αυτών των Ολυμπιακών Αγώνων ήταν ότι η Αθήνα δεν έθεσε σαφή μεταολυμπιακό στόχο και γι’ αυτό δεν υπήρξε συγκροτημένο μεταολυμπιακό σχέδιο. Ως εκ τούτου, δεν αξιοποιήθηκε στο μέγιστο το momentum αυτής της τόσο σπουδαίας διοργάνωσης.

Πολλοί εντός και εκτός Ελλάδος κατηγορούν τους Ολυμπιακούς Αγώνες για την κρίση που ακολούθησε. Πράγματι, η διοργάνωση mega events είναι ένα δύσκολο εγχείρημα, ειδικότερα για περιφερειακές οικονομίες και κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με σιγουριά εάν υπήρξαν οικονομικές καταχρήσεις κατά τη διάρκεια των έργων. Η εμπορευματοποίησή τους δεν παύει να αποτελεί ένα γεγονός που δομείται βάσει των αρχών του σύγχρονου καπιταλισμού. Η στοχοποίηση όμως των Αγώνων ως αιτία της μετέπειτα οικονομικής κρίσης είναι με βεβαιότητα μια αφελής ή εκ του πονηρού προσέγγιση, διότι με αυτόν τον τρόπο αγνοούνται με επικίνδυνο τρόπο οι χρόνιες παθογένειες της ελληνικής οικονομίας, τα φαινόμενα διαφθοράς, οι αδυσώπητες μέθοδοι του σύγχρονου εγχώριου και διεθνούς καπιταλισμού, ο οποίος εκμεταλλεύτηκε την ελληνική οικονομική κρίση στο έπακρο. Ακόμα και τα ίδια τα μαθηματικά δεν ευνοούν το παραπάνω αφήγημα. Ένα γεγονός με κόστος περίπου 10 δισεκατομμυρίων ευρώ, δεν μπορεί να ευθύνεται για ένα δημόσιο χρέος άνω των 300 δισεκατομμυρίων ευρώ στα τέλη της ίδιας δεκαετίας. Εάν για κάποιον οι Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας αποτελούν ένα «βολικό άλλοθι» για όλα τα παραπάνω, τα μόνα που δεν μπορούν να αμφισβητηθούν είναι η παντελής έλλειψη διάθεσης για αυτοκριτική και η κανονικοποίηση της εγχώριας και διεθνούς κερδοσκοπίας εις βάρος κρατών και των πολιτών τους.

Εδώ μπορείτε να δείτε κάποια από τα highights των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας:

Βιβλιογραφία